Kaldıraç Nedir? Kaldıraçlı İşlem Örnekleri

25.06.2019 15:36 | Son Güncelleme: 23.07.2019 14:44

Finans terminolojisinde daha küçük bir tutarla, daha fazla yatırım yapmayı sağlayan mekanizmaya kaldıraç veya leverage adı verilir. Finansal işlemlerde sıkça rastlanan kaldıraç uygulaması bir yatırımın getirisini maksimize etmek amacıyla özkaynak yerine borçla finanse edilmesi anlamına gelir.

Finansal İşlemlerde Kaldıraç Nedir?

Yatırımcılar ve şirketler kaldıracı bir yatırım stratejisi olarak kullanmaktadır. Bir yatırımın beklenen getirisi, finansman maliyetinden (faiz ve diğer ücretler) daha büyük ise yatırım borçla finanse edilerek daha büyük risk alınır ve böylece yatırımın beklenen getirisi maksimize edilmiş olur...

Önemli finansal rasyolar arasında yer alan ve çeşitli şekillerde hesaplanan kaldıraç oranı bir şirketin varlıklarının nasıl finanse edildiğini ve borçlarını ödeme kabiliyetini gösterir. 

Kaldıraç aynı zamanda yatıırmcıların çeşitli finansal piyasalarda döviz, altın türev araçlar gibi dayanak varlıklara yatırım yapmak amacıyla gerekli teminatı yatırarak aracı kurumlardan belirli bir kaldıraç oranı üzerinden aldıkları borç anlamına geliyor. 

Forex Piyasasında Kaldıraç

Yatırımcının Forex piyasasında yatırım yaparken karını maksimize etmek için kullandığı borc miktarını ifade eder. Foreks piyasasında yatırımcılar kaldıraç kullanarak kendi hesaplarında bulunan miktarın 200 katına kadar büyüklükte bir pozisyon alarak karlarını maksimize edebilirler. 

Foreks yatırımcıları iki ülke parası arasındaki kurda meydana gelen değişimlerden yararlanarak kar elde etmeye çalışır. Bir Foreks aracı kuruluşunda teminat (margin) hesabı açan yatırımcı hesabında bulunan para ile aracı kuruluşun belirli bir kaldıraç oranına göre sağladığı, teminat tutarının 10, 50, 100 veya 200 katı tutarındaki krediyle pozisyon açabilir. Kaldıraç oranı normal olarak 50:1, 100:1 veya 200:1 olabilir. Dayanak varlığının fiyatının yatırımcının beklentisine paralel olarak hareket etmesi durumunda pozisyonun kara geçmesi ve yatırımcının kaldıraç etkisiyle karını kaldıraç oranı kadar katlaması mümkün olacaktır. Aksi halde, dayanak varlığın fiyatının yatırımcının beklentisine ters yönde hareket etmesi halinde yatırımcı anaparasının bir kısmını veya tamamını kaybedebilir. Foreks işlemlerinde yatırımcının anaparasının tamamının kaybetmesi ve ilave teminat yatırmaması durumunda açılan pozisyon otomatik olarak kapanır. 

Kaldıraçlı Forex İşlemleri Riskli Midir?

Yatırımcıların Foreks piyasalarında borçlanarak pozisyon açabildikleri işlemlere kaldıraçlı finansal işlemler adı verilir. 

Kaldıraçlı Forex işlemleri sayesinde yatırımcılar hesaplarında bulundurmaları gereken teminat tutarının 200 katına kadar büyüklükte pozisyon açarak uluslararası döviz piyasalarında işlem yapabilmektedirler. Yatırımcının kaldıraç kullanarak görece küçük paralarla büyük pozisyonlar açtığında riskinin kaldıraç oranı kadar arttığını bilmesi gereklidir. Kaldıraç etkisinin teminat tutarının getirisini maksimize ederken aynı şekilde teminat tutarının tamamının hızla kaybedilmesine neden olacağı unutulmamalıdır. Yatırımcının kaldıraç etkisini optimal düzeyde tutulması ve teminat tutarını iyi yönetmesi halinde kaldıraçlı işlemlerin riskini minimize etmesi mükündür. 

Kaldıraçlı İşlemlerin Avantajları

Kaldıraç sistemi sayesinde yatırımcılar Foreks piyasasında küçük tutarlar yatırarak büyük hacimli pozisyonlar açılabilmektedir. 100:1 oranında kaldıraç kullanılması halinde 500 dolar teminat yatırarak 50.000 dolarlık işlem yapılması mümkün olmaktadır. Bu sayede bir yatırımcı 500 dolar teminat karşılığında kaldıraç etkisinden yararlanarak 500 dolarlık yatırımdan elde edeceği karı 100 kat artırma fırsatı elde eder. 

Kaldıraçlı İşlemlerin Riskleri

Kaldıraç, faizle borçlanarak daha büyük pozisyon açabilmenizi ve piyasanın öngördüğünüz yönde hareket etmesi şartıyla kazancınızı maksimize etmenizi sağlar. Piyasanın istediğiniz yönde hareket etmemesi durumda ise katlanacağınız maksimum zarar, pozisyonu açmak için kullandığınız ana para tutarı kadar olacaktır. Pozisyon hacmi büyüdükçe zararınız da kaldıraç etkisiyle katlanacağı için teminatızın tamamı hızla eriyecektir. 

Kaldıraç Oranı Nedir?

Kaldıraç oranı, yatırımcının Foreks hesabının bulunduğu Foreks aracı kuruluşunun yatırımcıya belirli büyüklükte pozisyon açabilmesi için sağladığı nakit kredinin yatırımcının hesabında bulunması gereken minimum teminat tutarına oranıdır. Foreks piyasalarında kaldıraç oranları 50:1, 100:1 veya 200:1 olarak ifade edilir. 

Yatırımcının açacağı pozisyon tutarının ne kadarlık bölümünü teminat olarak hesabına yatırması gerektiği aracı kurumun uyguladığı kaldıraç oranına göre belirlenir. Kaldıraç oranı 100:1 ise yatırımcının teminat hesabında açılacak poziyon tutarının 1/100 = %0,1’i kadar bir paranın bulunması gereklidir. Buna göre yatrımcının 100.000 ABD doları tutarında bir pozisyon açabilmek için Foreks teminat hesabında sadece 1.000 ABD doları bulunması yeterlidir. Aynı şekilde 50:1 kaldıraç oranında ise yatırımcının 100.000 ABD dolarına eşdeğer bir pozisyon açabilmesi için teminat hesabında pozisyon tutarının %0,2’si yani 2.000 ABD doları bulunması yeterlidir. 

Forex Kaldıraç Oranları

Foreks işlemlerinde uygulanan kaldıraç oranları ülkeden ülkeye değişmektedir. Kaldıraç oranları 10:1 ile 200:1 arasında değişmektedir. Türkiye’de, özellikle küçük yatırımcıların yüksek kaldıraç oranlarından kaynaklanan yüksek risklere maruz kalmalarını önlemek amacıyla III- 37.1.b sayılı “Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri ile Yan Hizmetlere İlişkin Esaslar Hakkında Tebliğ’de Değişiklik Yapılmasına İlişkin Tebliğ ” ile teminat alt limiti ve azami kaldıraç oranına sınır getirilmiş ve sadece SPK ‘nın lisans verdiği yerli ve yabancı aracı kurumlara Foreks işlemeleri yapma yetkisi verilmiştir. SPK’nın lisans verdiği kaldıraçlı Foreks işlemleri yapma yetkisine sahip aracı kuruluşların listesine www.spk.gov.tr adresinden erişebilirsiniz. 

Tebliğe göre minimum teminat tutarı 50.000 TL’ye çıkarılmış ve azami kaldıraç oranı da 10:1’e indirilmiştir. Buna göre 50.000 TL minimum teminat ve azami 10:1 kaldıraç kullanan bir yatırımcı Foreks teminat hesabına yatıracağı 50.000 TL karşılığında Foreks hesabının bulunduğu Foreks aracı kurumumdan 450.000 TL kredi kullanarak 500.000 TL tutarından bir pozisyon açabilir. 

Kaldıraç oranı aşağıdaki formüle göre hesaplanabilir:

Kaldıraç Oranı = Pozisyon büyüklüğü / Teminat Tutarı

Kaldıraç Çeşitleri

Finans terminolojisinde iki tip kaldıraç vardır. Finansal kaldıraç ve operasyonel kaldıraç.

  • Finansal Kaldıraç

Şirketler, faiz ve benzeri finansman maliyetlerine katlanmak koşuluyla yatırımlarını borçla finanse ederek yüksek risk alıp getirilerini maksimize etmeyi seçebilirler. Şirketler bankalardan kredi almak veya tahvil gibi sabit getirili menkul kıymetler veya borçlanma araçları ihraç etmek suretiyle yatırımları için ek kaynak sağlayan şirketler finansal kaldıraç kullanmış olurlar. Finansal kaldıraç oran ise şirketlerin finansal durumunu ve borçlarını çevirebilme becerilerini gösteren en önemli oranlardan biridir. 

Finansal Kaldıraç Oranı = Toplam Varlıklar / Toplam Sermaye 

  • Operasyonel Kaldıraç

Bir işletmenin sabit maliyetlerinin değişken maliyetlerine veya toplam maliyetine oranına operasyonel kaldıraç adı verilir. Operasyonel kaldıracı yüksek olan işletmelerde satış gelirlerindeki artış net karın daha yüksek oranda artmasını sağlarken, satış gelirlerindeki azalma net karın daha büyük oranda azalmasına neden olur. 

Operasyonel Kaldıraç: Sabit Maliyetler/ Değişken Maliyetler

Kaldıraç Nasıl Hesaplanır?

Kaldıraç, kaldıraç oranı, alınacak pozisyonun büyüklüğü ve teminat hesabında bulunması gereken minumum teminat tutarına göre hesaplanır. 

Kaldıraç = Açılan Pozisyon Hacmi (Fiyat x Miktar) - Ödenmesi Gereken Teminat Tutarı

Örneğin, bir yatırımcının 50:1 kaldıraç oranı ile 1 lot (100.000) ABD doları almak için poziyon açtığını varsayalım . Yatırımcının bu işlemi gerçekleştirmek için pozisyon büyüklüğünün 1/50’i veya %2’sine karşılık gelen minimum teminat tutarı olan 2.000 ABD dolarını Foreks teminat hesabına nakit olarak yatırması gereklidir. Bu işlem için yatırımcının kullanacağı kaldıraç:

100.000 – 2.000 = 98.000 ABD dolarıdır. 
 
Türkiye’de izin verilen azami kaldıraç oranı 10:1 ve asgari teminat tutarı 50.000 TL olduğuna göre, teminat hesabında 50.000 TL olan bir yatırımcının açabileceği maksimum pozisyon büyüklüğü 500.000 TL ve kullanılabileceği kaldıraç tutarı:

500.000 – 50.000 = 450.000 TL ‘dir. 

Standart Foreks işlemlerinde minimum işlem tutarı 1 lot yani 100.000 ABD dolarına eşdeğer bir döviz pozisyonu açılması gereklidir. Buna göre 100.000 ABD doları eşdeğeri döviz alım/ satım pozisyonu açan yatırımcı azami 10:1 kaldıraçlı yatırım yapabileceği için 10.000 ABD dolarına eşdeğer bir tutarı teminat hesabında bulundurması gereklidir.

Kaldıraçlı İşlem Örnekleri - Forex Kaldıraç Hesaplama

  • Kaldıraçlı Altın İşlemi Örneği I

Foreks piyasasında kaldıraçlı olarak yapılan altın alım/ satım işlemleri ons altın fiyatı üzerinden hesaplanır. Altın işlemlerinde 1 lot 100 ons altına karşılık gelir. 

Altının ons fiyatının 1.400 ABD doları olduğunu ve altının fiyatının yükselmesinin beklediğiniz için 10:1 kaldıraç oranı kullanılarak 1 lot altın alış (uzun) pozisyonu açtığınızı varsayalım. 

Altının ons fiyatı: 1.400 ABD doları 
Lot Miktarı:
1 Lot: 100 ons 
Kaldıraç Oranı: 10:1
Pozisyon Büyüklüğü: 1.400 x 100 = 140.000 ABD doları
Minimum Teminat: 140.000/10 = 14.000 ABD doları

Altının fiyatı 1.420’ye yükselirse açtığınız pozisyonun büyüklüğü 142.000 ABD dolarına yükselir. İlk yatırım tutarıyla arada oluşan fark kar hanenize yazılır.

 Toplam Kar = 142.000 – 140.000 = 2.000 ABD doları

Altın fyatındaki 20 dolarlık artış 1 lot altında 2.000 dolar kar sağlar. 10:1 kaldıraç oranının sağladığı kaldıraç etkisiyle 1 lotluk yatırımdan elde edilen toplam kar: 
 
Kaldıraçlı İşlem Karı: 20 x 100 = 2.000 ABD doları 

Aynı işlem kaldıraç kullanılmadan yapılsaydı 14.000 TL lik teminatla sadece 10 ons altın satın alınabileceği için elde edilecek kar 

Kaldıraçsız İşlem Karı = 14.000 / 1.400 x 20 = 200 ABD doları 
olacaktı.

  • Kaldıraçlı Altın İşlemi Örnek II

Altının ons fiyatı: 1.400 ABD doları 
Lot Miktarı:
1 Lot: 100 ons 
Kaldıraç Oranı: 10:1
Pozisyon Büyüklüğü: 1.400 x 100 = 140.000 ABD doları
Minimum Teminat: 140.000/10 = 14.000 ABD doları

Altının fiyatının1.380’ ABD dolarına düşmesi durumuda açtığınız pozisyonun büyüklüğü 138.000 ABD dolarına düşer. İlk yatırım tutarıyla arada oluşan fark zarar hanenize yazılır.

Toplam Zarar = 138.000 – 140.000 = 2.000 ABD doları

Bu durumda altın fyatındaki 20 dolarlık düşüş 1 lot altında 2.000 dolarlık kayba neden olur. 10:1 kaldıraç oranının sağladığı kaldıraç etkisiyle 1 lotluk yatırımın neden olduğu zarar: 
 
Kaldıraçlı İşlem Zararı: 20 X 100 = 2.000 ABD doları 

Aynı işlem kaldıraç kullanılmadan yapılsaydı 14.000 TL lik teminatla sadece 10 ons altın satın alınabileceği için: 

Kaldıraçsız İşlem Zararı = 14.000 / 1.400 x 20 = 200 ABD doları 
olacaktı.

Kaldıraç Etkisi Nedir?

Kaldıraçlı işlemlerde öz sermayenin getirisi ile yatırımın toplam getirisi arasındaki fark kaldıraç etkisini gösterir. Bir yatırım stratejisi olarak kullanılan kaldıraç yatırımcıya daha fazla risk alarak daha yüksek getiri elde etme fırsatı sağlar. Borçlanarak yatırım yapan yatırımcı daha yüksek oranda bir riske maruz kalırken aynı zamanda borçlanmadan yapacağı yatırıma kıyasla daha yüksek öz sermaye getirisi elde etme şansına sahip olur. 

Ancak kaldıraç etkisi iki tarafı keskin bir bıçak gibidir, yatırımın getirisini büyüttüğü gibi söz konusu yatırımdan doğabilecek kayıpları da aynı oranda artıran bir etkiye sahiptir. Karlı bir yatırım yapılmışsa kaldıraç etkisiyle karlılık oranı bir kaç misli yükselirken, yatırımdan zarar edilmesi durumunda kaldıraç etkisi zararın bir kaç artmasına neden olur. Özetle, kaldıraç kullanılarak yaptığınız bir yatırımdan kar elde ederseniz kaldıraç etkisi ile anaparanızın getirisini maksimize edebilirsiniz. Ancak kaldıraç kullanarak aldığınız pozisyonun zarar etmesi halinde kaldıraç etkisi ile maruz kalacağınız zarar kaldıraç oranı kadar artacaktır